Udar mózgu jest jednym z najczęstszych stanów zagrożenia życia i zdrowia. W Polsce każdego roku dochodzi do około 80-90 tysięcy nowych przypadków udaru mózgu, a choroba pozostaje jedną z głównych przyczyn trwałej niepełnosprawności u osób dorosłych. Im szybciej poszkodowany otrzyma specjalistyczną pomoc, tym większa szansa na przeżycie oraz zachowanie sprawności neurologicznej.
W ratownictwie obowiązuje zasada: „Time is Brain” – „Czas to mózg”. Szacuje się, że podczas nieleczonego udaru niedokrwiennego mózg może tracić nawet około 1,9 miliona neuronów na minutę. Dlatego prawidłowe rozpoznanie objawów przez świadka zdarzenia często decyduje o dalszym życiu pacjenta.
Czym jest udar mózgu?
Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia mózgowego prowadzące do uszkodzenia komórek nerwowych. Wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje udaru.
1. Udar niedokrwienny
To najczęstsza postać udaru (około 80-85% przypadków). Następuje, gdy dochodzi do zamknięcia tętnicy doprowadzającej krew do określonego obszaru mózgu przez zakrzep, zator, miażdżycę naczyń. Brak dopływu tlenu powoduje obumieranie neuronów.
2. Udar krwotoczny
Powstaje wskutek pęknięcia naczynia krwionośnego i wylewu krwi do mózgu. Zwykle przebiega ciężej niż udar niedokrwienny i wiąże się z większą śmiertelnością. Do najczęstszych przyczyn jego występowania należą:
• nieleczone nadciśnienie tętnicze,
• tętniaki,
• malformacje naczyniowe,
• zaburzenia krzepnięcia.
Czynniki ryzyka wystąpienia udaru
Do najważniejszych czynników ryzyka należą:
• nadciśnienie tętnicze,
• migotanie przedsionków,
• cukrzyca,
• hipercholesterolemia,
• palenie papierosów,
• otyłość,
• brak aktywności fizycznej,
• nadużywanie alkoholu,
• wcześniejszy przemijający atak niedokrwienny,
• wiek powyżej 55 lat.
Objawy udaru mózgu
Objawy udaru pojawiają się nagle, nie wszystkie muszą wystąpić jednocześnie. Do najczęstszych należą:
• opadnięcie jednego kącika ust,
• osłabienie lub porażenie kończyny po jednej stronie ciała,
• zaburzenia mowy,
• trudności ze zrozumieniem wypowiedzi,
• zaburzenia widzenia,
• nagły silny ból głowy,
• zawroty głowy,
• zaburzenia równowagi,
• zaburzenia świadomości.
Test FAST – najważniejsze narzędzie rozpoznawania udaru
FAST to prosty test stosowany na całym świecie przez świadków zdarzeń, ratowników i personel medyczny.
F – Face – opadnięty kącik ust.
A – Arm – osłabienie jednej ręki.
S – Speech – zaburzenia mowy.
T – Time – natychmiast wezwij pomoc.
F – Face (Twarz)
Objawem udaru mogą być zmiany w wyglądzie twarzy. Poproś chorego o uśmiech i obserwuj, czy:
• jeden kącik ust opada,
• twarz jest asymetryczna.
A – Arm (Ramię)
Osłabienie lub porażenie kończyny po jednej stronie ciała to kolejny bardzo charakterystyczny objaw udaru. Poproś chorego o uniesienie obu rąk przed siebie i sprawdź, czy:
• jedna ręka opada,
• chory nie jest w stanie unieść ręki.
S – Speech (Mowa)
Poproś chorego o powtórzenie prostego zdania, np. „Dzisiaj jest piękna pogoda”. Zwróć uwagę, czy:
• mówi niewyraźnie,
• przekręca słowa,
• nie rozumie poleceń,
• nie potrafi mówić.
T – Time (Czas)
Jeżeli występuje choć jeden z powyższych objawów, natychmiast zadzwoń pod numer 112 lub 999! Każda minuta zwłoki oznacza utratę kolejnych komórek nerwowych.
Zapamiętaj lub zapisz:
• godzinę pojawienia się pierwszych objawów,
• godzinę, kiedy pacjent był ostatni raz widziany bez objawów.
Ta informacja jest niezwykle ważna dla lekarzy kwalifikujących chorego do leczenia trombolitycznego lub trombektomii mechanicznej.
Postępowanie w ramach pierwszej pomocy
1. Oceń bezpieczeństwo miejsca.
2. Oceń przytomność poszkodowanego – nawiąż z nim kontakt.
3. Oceń oddech.
Jeżeli poszkodowany oddycha prawidłowo:
• pozostaw w pozycji, którą najlepiej toleruje,
• przy pogarszającej się świadomości ułóż w pozycji bezpiecznej, jeśli nie ma przeciwwskazań.
Jeżeli nie oddycha prawidłowo:
• natychmiast rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową zgodnie z aktualnymi wytycznymi ERC,
• użyj AED, jeśli jest dostępny.
4. Wezwij Zespół Ratownictwa Medycznego.
Podczas rozmowy z dyspozytorem przekaż następujące informacje:
• podejrzenie udaru,
• wiek chorego,
• występujące objawy,
• godzinę początku objawów,
• stan świadomości.
5. Monitoruj stan chorego.
Kontroluj:
• świadomość,
• oddech,
• ewentualne pogorszenie stanu.
6. Zapewnij komfort cieplny.
Chroń przed wychłodzeniem i przegrzaniem.
Czego NIE wolno robić?
Nie należy:
• podawać jedzenia ani napojów,
• podawać leków (w tym aspiryny) bez wyraźnego zalecenia lekarza lub dyspozytora medycznego,
• zmuszać chorego do chodzenia,
• pozostawiać go samego.
W przypadku udaru krwotocznego podanie leków przeciwpłytkowych może pogorszyć rokowanie.
Udar a przemijający atak niedokrwienny (TIA)
Objawy przemijającego ataku niedokrwiennego są identyczne jak w przypadku udaru, jednak ustępują zwykle w ciągu kilku minut lub godzin (maksymalnie do 24 godzin). Niemniej nigdy nie należy ich bagatelizować.
TIA jest sygnałem alarmowym świadczącym o bardzo wysokim ryzyku pełnoobjawowego udaru w najbliższych dniach lub tygodniach.
Znaczenie dla ratowników KPP
W działaniach kwalifikowanej pierwszej pomocy priorytetem jest szybka identyfikacja udaru oraz jak najszybszy transport do ośrodka udarowego.
Ratownik KPP powinien:
• szybko rozpoznać objawy neurologiczne,
• zastosować ocenę FAST,
• określić czas wystąpienia objawów,
• prowadzić ciągłą ocenę ABCDE,
• monitorować stan świadomości według skali AVPU lub GCS,
• przygotować pacjenta do przekazania Zespołowi Ratownictwa Medycznego,
• przekazać pełny wywiad zgodnie ze schematem SAMPLE oraz informacje dotyczące czasu wystąpienia objawów.
Czy każdy udar boli?
Większość udarów niedokrwiennych przebiega bez bólu. Nagły, bardzo silny ból głowy częściej występuje w udarach krwotocznych, jednak jego brak nie wyklucza udaru.
Podsumowanie
Udar mózgu jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia, w którym czas odgrywa kluczową rolę. Świadek zdarzenia potrafiący rozpoznać charakterystyczne objawy i wykonać prosty test FAST może znacząco zwiększyć szansę chorego na przeżycie oraz powrót do sprawności.
Zarówno w pierwszej pomocy, jak i podczas działań prowadzonych przez ratowników KPP, najważniejsze jest szybkie rozpoznanie objawów, wezwanie Zespołu Ratownictwa Medycznego oraz stałe monitorowanie funkcji życiowych do czasu przekazania pacjenta profesjonalnym służbom.
