Aspiryna – popularny lek, który może być niebezpieczny dla dzieci

Kwas acetylosalicylowy, powszechnie znany jako aspiryna, od lat jest jednym z najczęściej stosowanych leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych i przeciwzapalnych. Dzięki działaniu przeciwpłytkowemu znajduje szerokie zastosowanie w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych u osób dorosłych.

Istnieje jednak grupa pacjentów, u których stosowanie aspiryny może prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji zdrowotnych. Należą do niej dzieci i młodzież poniżej 16. roku życia, zwłaszcza podczas infekcji wirusowych.

Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się w rzadkim, ale niezwykle groźnym powikłaniu – zespole Reye’a.

Czym jest aspiryna?

Aspiryna, czyli kwas acetylosalicylowy, należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Efektem jej zażycia jest:

• hamowanie syntezy prostaglandyn,
• zmniejszenie bólu,
• obniżenie gorączki,
• działanie przeciwzapalne,
• nieodwracalne hamowanie agregacji płytek krwi.

To właśnie ostatni z wymienionych skutków działania aspiryny sprawia, że lek ten jest powszechnie stosowany u dorosłych po zawale serca czy udarze mózgu.

Dlaczego aspiryna jest niebezpieczna dla dzieci?

Największym zagrożeniem wynikającym z podawania dzieciom aspiryny jest możliwość wystąpienia zespołu Reye’a – ciężkiej encefalopatii z ostrą niewydolnością wątroby. Chociaż choroba występuje bardzo rzadko, jej przebieg może być gwałtowny, a śmiertelność, mimo postępów intensywnej terapii, nadal pozostaje wysoka.

Zespół Reye’a najczęściej rozwija się u dzieci po przebyciu:

• grypy typu A lub B,
• ospy wietrznej,
• infekcji adenowirusowych,
• zakażeń wirusem RSV,
• innych zakażeń wirusowych przebiegających z gorączką.

Badania epidemiologiczne wykazały silny związek pomiędzy podaniem kwasu acetylosalicylowego podczas infekcji wirusowej a rozwojem zespołu Reye’a. Właśnie dlatego większość światowych towarzystw naukowych od wielu lat odradza stosowanie aspiryny u dzieci.

Czym jest zespół Reye’a?

Zespół Reye’a to ostre, szybko postępujące uszkodzenie mózgu, wątroby i mitochondriów komórkowych. W trakcie choroby dochodzi do zaburzeń metabolizmu tłuszczów oraz gwałtownego wzrostu stężenia amoniaku we krwi. W efekcie rozwijają się:

• obrzęk mózgu,
• encefalopatia,
• niewydolność wątroby,
• zaburzenia metaboliczne,
• ciężkie zaburzenia neurologiczne.

Bez szybkiego leczenia stan ten może prowadzić do zgonu lub trwałych następstw neurologicznych.

Jakie są objawy zespołu Reye’a?

Pierwsze objawy zespołu Reye’a zwykle pojawiają się 3-7 dni po infekcji wirusowej. Najczęściej obserwuje się:

• uporczywe wymioty,
• senność,
• rozdrażnienie,
• zaburzenia zachowania,
• splątanie,
• drgawki,
• utratę przytomności,
• śpiączkę.

Charakterystyczne jest to, że dziecko często wydaje się wracać do zdrowia po infekcji, po czym nagle dochodzi do gwałtownego pogorszenia jego stanu.

Dlaczego dochodzi do rozwoju zespołu Reye’a?

Mechanizm choroby nie został do końca poznany. Obecnie uważa się, że:

• infekcja wirusowa uszkadza mitochondria,
• kwas acetylosalicylowy nasila ich dysfunkcję,
• dochodzi do zaburzeń metabolizmu kwasów tłuszczowych,
• rozwija się stłuszczenie wątroby,
• gwałtownie rośnie stężenie amoniaku,
• powstaje obrzęk mózgu.

To właśnie obrzęk mózgu jest najczęstszą bezpośrednią przyczyną zgonu.

Jak często występuje zespół Reye’a?

Obecnie zespół Reye’a to niezwykle rzadka choroba. Co ciekawe, po wprowadzeniu zaleceń zakazujących podawania aspiryny dzieciom podczas infekcji wirusowych liczba zachorowań gwałtownie spadła. Stanowi to jeden z najlepszych przykładów skuteczności profilaktyki opartej na dowodach naukowych.

Jakie leki przeciwgorączkowe są bezpieczne dla dzieci?

W przypadku gorączki i bólu u dzieci najczęściej zaleca się podanie paracetamolu lub ibuprofenu.

Paracetamol:

• jest stosowany od pierwszych miesięcy życia (zgodnie z zaleceniami dotyczącymi wieku i masy ciała),
• działa przeciwgorączkowo i przeciwbólowo,
• nie wykazuje działania przeciwzapalnego.

Ibuprofen:

• może być stosowany u dzieci powyżej 3. miesiąca życia (z zachowaniem odpowiednich wskazań i dawkowania),
• działa: przeciwgorączkowo, przeciwbólowo i przeciwzapalnie,
• nie należy go stosować u dzieci odwodnionych, z ciężką niewydolnością nerek ani w przypadku niektórych zakażeń przebiegających z wysokim ryzykiem powikłań.

Kiedy lekarz może podać dziecku aspirynę?

Istnieją choroby, w których aspiryna może być stosowana również u dzieci. Należą do nich między innymi:

• choroba Kawasaki,
• niektóre choroby reumatologiczne,
• określone schorzenia kardiologiczne,
• niektóre wskazania hematologiczne.

W takich przypadkach lek jest stosowany wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza specjalisty, a korzyści z terapii przewyższają potencjalne ryzyko. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że nigdy nie należy samodzielnie leczyć dziecka aspiryną!

Co zrobić, jeśli dziecko przypadkowo zażyło aspirynę?

Jednorazowe przypadkowe podanie niewielkiej dawki aspiryny nie oznacza automatycznego wystąpienia zespołu Reye’a. Należy jednak:

• zachować opakowanie leku,
• ustalić podaną dawkę,
• obserwować dziecko,
• skontaktować się z lekarzem lub centrum informacji toksykologicznej, zwłaszcza jeśli dziecko ma lub niedawno przeszło infekcję wirusową.

Jeżeli u dziecka pojawią się uporczywe wymioty, zaburzenia świadomości, drgawki, nadmierna senność, należy niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego lub udać się do szpitalnego oddziału ratunkowego.

Działania edukacyjne ratowników i osób udzielających pierwszej pomocy

Wśród uczestników szkoleń z zakresu pierwszej pomocy często panuje przekonanie, że aspiryna to lek na gorączkę dla każdego. Jest to oczywiście mit, który w przypadku dzieci może prowadzić do poważnych konsekwencji.

Ratownicy, instruktorzy pierwszej pomocy i personel medyczny powinni podkreślać, że nie każdy lek bez recepty jest bezpieczny dla wszystkich grup wiekowych, a dawkowanie leków u dzieci zawsze powinno uwzględniać wiek i masę ciała. Warto zwrócić również uwagę na to, że gorączka jest objawem, a nie chorobą – celem leczenia jest poprawa komfortu dziecka, a nie wyłącznie obniżenie temperatury. Edukacja rodziców i opiekunów w tym zakresie jest jednym z elementów profilaktyki ciężkich powikłań.

Podsumowanie

Aspiryna pozostaje niezwykle wartościowym lekiem w terapii wielu chorób u dorosłych, jednak u dzieci i młodzieży poniżej 16. roku życia nie powinna być stosowana rutynowo w leczeniu gorączki ani bólu związanego z infekcjami wirusowymi. Ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a, choć niewielkie, wiąże się z możliwością ciężkiego uszkodzenia mózgu i wątroby.

W codziennej praktyce bezpieczniejszym wyborem są paracetamol i ibuprofen, stosowane zgodnie z aktualnymi zaleceniami oraz odpowiednio do wieku i masy ciała dziecka. Każdy przypadek wymagający zastosowania kwasu acetylosalicylowego u dziecka powinien być prowadzony przez lekarza specjalistę.

Piśmiennictwo

1. American Academy of Pediatrics (AAP). Recommendations for the use of salicylates in children

2. European Medicines Agency (EMA). Acetylsalicylic acid-containing medicines – safety information

3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Fever in under 5s: assessment and initial management

4. UpToDate. Reye syndrome: Clinical manifestations, diagnosis and treatment

5. Nelson Textbook of Pediatrics, aktualne wydanie

6. European Resuscitation Council – Pediatric Life Support Guidelines