Nagłe zatrzymanie krążenia pozostaje jedną z najczęstszych przyczyn zgonów w krajach rozwiniętych. Jedyną skuteczną metodą leczenia migotania komór oraz częstoskurczu komorowego bez tętna jest wczesna defibrylacja połączona z wysokiej jakości resuscytacją krążeniowo-oddechową (RKO).

Podczas szkoleń z zakresu pierwszej pomocy bardzo często pojawia się pytanie: „Czy można użyć automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED) u osoby posiadającej rozrusznik serca?”.

Odpowiedź jest jednoznaczna – zdecydowanie tak! Obecność rozrusznika serca nie stanowi przeciwwskazania do użycia AED.

Znajomość kilku prostych zasad pozwala przeprowadzić defibrylację skutecznie i zgodnie z aktualnymi wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji.

Czym jest rozrusznik serca?

Rozrusznik serca jest niewielkim elektronicznym urządzeniem wszczepianym pod skórę klatki piersiowej. Jego zadaniem jest monitorowanie rytmu serca i dostarczanie impulsów elektrycznych wtedy, gdy naturalny układ bodźcoprzewodzący pracuje zbyt wolno lub nieregularnie.

Najczęściej urządzenie implantowane jest:

• pod lewym obojczykiem,
• rzadziej pod prawym obojczykiem,
• wyjątkowo w innych lokalizacjach.

Podczas badania poszkodowanego można zauważyć niewielkie uwypuklenie pod skórą przypominające małe pudełko o średnicy około 4-6 cm.

Czy rozrusznik chroni przed nagłym zatrzymaniem krążenia?

To jeden z najczęściej powtarzanych mitów.

Rozrusznik:

• nie zapobiega wszystkim zaburzeniom rytmu,
• nie leczy migotania komór,
• nie jest w stanie przywrócić krążenia podczas NZK.

Osoba posiadająca rozrusznik nadal może doznać:

• migotania komór,
• częstoskurczu komorowego bez tętna,
• zatrzymania krążenia z innych przyczyn.

W takich sytuacjach obowiązują dokładnie te same zasady postępowania jak u każdego innego pacjenta.

Czy AED może uszkodzić rozrusznik?

To kolejne bardzo częste pytanie.

Teoretycznie energia wyładowania mogłaby chwilowo wpłynąć na pracę urządzenia.

W praktyce jednak:

• nowoczesne rozruszniki są odpowiednio zabezpieczone,
• ryzyko trwałego uszkodzenia jest bardzo niewielkie,
• nawet jeśli urządzenie ulegnie awarii, nie ma to znaczenia wobec faktu, że pacjent znajduje się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia.

Najważniejsze jest uratowanie życia poprzez przywrócenie skutecznego rytmu serca.

Jak przykleić elektrody AED u osoby z rozrusznikiem?

To najważniejszy element postępowania.

Zasada podstawowa: nigdy nie przyklejamy elektrody bezpośrednio na rozruszniku.

Jeżeli wyczuwalne lub widoczne jest uwypuklenie urządzenia pod skórą, elektrodę należy przykleić około 8 cm od rozrusznika, zachowując możliwie standardowe ułożenie elektrod.

Najczęściej wystarczy przesunąć górną elektrodę nieco niżej lub bardziej bocznie.

Standardowe rozmieszczenie elektrod

Elektroda prawa:

• poniżej prawego obojczyka,
• przy mostku.

Elektroda lewa:

• na lewym boku klatki piersiowej,
• poniżej pachy,
• na wysokości V-VI międzyżebrza.

Jeżeli rozrusznik znajduje się pod prawym obojczykiem, analogicznie przesuwamy odpowiednią elektrodę tak, aby nie znajdowała się bezpośrednio nad urządzeniem.

Dlaczego nie należy przyklejać elektrody na rozruszniku?

Powodów jest kilka.

1. Gorszy przepływ prądu

Metalowa obudowa urządzenia może zmieniać rozkład pola elektrycznego. W efekcie część energii może zostać rozproszona, a skuteczność defibrylacji może być mniejsza.

2. Możliwość uszkodzenia urządzenia

Choć współczesne rozruszniki są dobrze zabezpieczone, bezpośrednie przejście impulsu przez generator może doprowadzić do jego nieprawidłowej pracy.

3. Wytyczne producentów AED i ERC

Aktualne zalecenia są zgodne – elektrody powinny być umieszczone co najmniej kilka centymetrów od wszczepionego urządzenia.

A co z kardiowerterem-defibrylatorem (ICD)?

Wielu ratowników myli rozrusznik z wszczepialnym kardiowerterem-defibrylatorem (ICD). Urządzenia wyglądają bardzo podobnie.

ICD potrafi:

• rozpoznawać groźne zaburzenia rytmu,
• samodzielnie wykonywać wewnętrzną defibrylację,
• przerywać częstoskurcze komorowe.

Jeżeli jednak pacjent znajduje się w NZK, oznacza to, że:

• ICD nie zadziałał,
• wyładowanie było nieskuteczne,
• urządzenie wyczerpało możliwości terapii.

W takiej sytuacji również należy natychmiast użyć AED.

Czy AED rozpozna rytm u osoby z rozrusznikiem?

Tak. Automatyczne defibrylatory analizują aktywność elektryczną mięśnia sercowego.

Obecność rozrusznika nie uniemożliwia analizy rytmu, nie powoduje też błędnego działania urządzenia. Nowoczesne algorytmy filtrują impulsy generowane przez rozrusznik.

Co zrobić, gdy zauważymy rozrusznik?

Postępowanie jest bardzo proste:

• oceń bezpieczeństwo,
• oceń przytomność,
• oceń oddech,
• wezwij pomoc,
• rozpocznij RKO,
• przynieś AED,
• odsłoń klatkę piersiową,
• zlokalizuj rozrusznik,
• przyklej elektrody około 8 cm od urządzenia,
• postępuj zgodnie z poleceniami AED.

Nie wykonujemy żadnych dodatkowych czynności.

Czy należy wyłączyć rozrusznik?

Nie, nie istnieje możliwość ani potrzeba wyłączania rozrusznika podczas pierwszej pomocy. AED oraz urządzenie wszczepialne mogą pracować równocześnie.

Najczęstsze błędy popełniane przez świadków zdarzenia

Podczas kursów pierwszej pomocy instruktorzy często spotykają się z następującymi błędnymi przekonaniami:

• „Nie użyję AED, bo pacjent ma rozrusznik”,
• „Defibrylator uszkodzi urządzenie”,
• „Rozrusznik sam uruchomi serce”,
• „Najpierw trzeba znaleźć dokumentację pacjenta”,
• „Lepiej poczekać na zespół ratownictwa medycznego”.

Każde z tych działań prowadzi do opóźnienia defibrylacji, a każda minuta zwłoki zmniejsza szanse przeżycia nawet o około 10%.

Co mówią aktualne wytyczne?

Zarówno Europejska Rada Resuscytacji, jak i międzynarodowe organizacje zajmujące się resuscytacją podkreślają, że:

• obecność rozrusznika nie jest przeciwwskazaniem do użycia AED,
• elektrody należy przykleić z dala od generatora,
• nie wolno opóźniać defibrylacji z powodu obecności urządzenia wszczepialnego,
• priorytetem pozostaje szybkie rozpoczęcie RKO oraz możliwie najwcześniejsze wykonanie defibrylacji.

Podsumowanie

Obecność rozrusznika serca nie zmienia zasad udzielania pierwszej pomocy osobie z nagłym zatrzymaniem krążenia. Ratownik powinien działać szybko, zdecydowanie i zgodnie z algorytmem BLS/AED. Jedyną modyfikacją jest właściwe umieszczenie elektrod – z zachowaniem odstępu od wszczepionego urządzenia.

W praktyce oznacza to, że rozrusznik nie powinien budzić obaw ani powodować opóźnienia w użyciu AED. Każda minuta zwłoki zmniejsza szanse na przeżycie, natomiast prawidłowo przeprowadzona defibrylacja znacząco zwiększa prawdopodobieństwo powrotu spontanicznego krążenia i ograniczenia następstw neurologicznych.

Najważniejsze informacje do zapamiętania

• Rozrusznik serca nie jest przeciwwskazaniem do użycia AED.
• Defibrylację należy wykonać tak szybko, jak to możliwe.
• Elektrod nie przykleja się bezpośrednio nad rozrusznikiem – należy zachować odstęp około 8 cm.
• Rozrusznik nie chroni przed migotaniem komór ani nie zastępuje defibrylacji.
• Nigdy nie opóźniaj użycia AED z powodu obecności wszczepionego urządzenia.
• Pamiętaj: w przypadku nagłego zatrzymania krążenia największym zagrożeniem dla pacjenta nie jest rozrusznik serca, lecz brak natychmiastowego rozpoczęcia RKO i opóźnienie defibrylacji.